Hoos u Dhaca Maalgelinta Caalamiga ah oo Afrika Ku Riixaya Inay Dib u Qaabayso Hawlgallada Nabadda
Hoos u dhaca maalgelinta caalamiga ah iyo tirada ciidamada nabad ilaalinta ayaa Afrika ku qasbaya inay dib uga fikirto sida ay uga jawaabto colaadaha iyo kooxaha hubeysan, iyadoo khubaradu ka digayaan in nidaamka caalamiga ah ee maaraynta khilaafaadka uu sii daciifayo.
Warbixin ay bishii May 2026 soo saartay Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) ayaa muujisay in tirada shaqaalaha ka qaybgalaya hawlgallada nabadda ee dhinacyada badan ay dhammaadkii 2025 gaartay 78,633 qof. Taasi waxay 49% ka yar tahay heerkii 2016, waana tiradii ugu hooseysay ugu yaraan 25 sano. Sannadkii 2025 oo keliya tiradu waxay hoos u dhacday 17%.
SIPRI waxay sheegtay in hoos u dhaca uu ka dhashay isku-darka cadaadis siyaasadeed, isbeddellada juqraafi-siyaasadeed iyo dhibaatooyin dhaqaale. Hay’addu waxay sidoo kale tilmaantay in dhibaatada lacagta ee Qaramada Midoobay, oo ay qayb ka yihiin tabarucaad dib u dhacay ama aan la bixin, ay door weyn ku lahayd dhimista ciidamada hawlgallada nabadda.
Jaïr van der Lijn, oo ah agaasimaha Barnaamijka Hawlgallada Nabadda iyo Maareynta Khilaafaadka ee SIPRI, ayaa ka digay in haddii xaaladdu sidan ku sii socoto ay wiiqi karto awoodda hay’adaha dhinacyada badan sida Qaramada Midoobay ee wax looga qabto colaadaha.
Afrika oo wajahaysa culays gaar ah
Saamaynta isbeddelkan ayaa si gaar ah uga muuqata Afrika. SIPRI waxay sheegtay in Afrika ka hooseysa Saxaraha ay martigelisay 70% shaqaalaha hawlgallada nabadda ee caalamka intii lagu jiray 2025, iyadoo gobolkaas uu sidoo kale ahaa meesha ugu weyn ee dhimista shaqaalaha.
Marka laga hadlayo Midowga Afrika, caqabadda ugu weyn waxay tahay in hawlgalladiisu aysan lahayn nidaam maalgelin oo joogto ah oo la mid ah kan Qaramada Midoobay. AU waxay muddo dhisaysay Peace Fund, oo loogu talagalay in qaaradda ay yeelato awood dhaqaale oo ay si madax-bannaan ugu maalgeliso dadaallada nabadda iyo amniga.
Hase yeeshee, xogta rasmiga ah ee Midowga Afrika waxay muujinaysaa in xaaladda Sanduuqa Nabadda ay hadda ka xoog badan tahay sidii hore. Bishii Febraayo 2026, sanduuqu wuxuu haystay in ka badan $400 milyan, waxaana muddo laba sano iyo bar ah laga bixiyay qiyaastii $39 milyan si loo taageero hawlgallo iyo dadaallo la xiriira nabadda iyo amniga. AU waxay sidoo kale ka shaqaynaysaa in bartilmaameedka maalgelinta sanduuqa loo kordhiyo ilaa $1 bilyan.
Sidaas darteed, sawirka maaliyadeed ma aha mid keliya oo muujinaya in AU aysan haysan dhaqaale. Caqabadda weyn ayaa ah in lacagta la heli karo loo beddelo maalgelin joogto ah, la saadaalin karo oo si degdeg ah loogu adeegsan karo hawlgallada.
Soomaaliya iyo casharka hawlgallada amniga
Dooddan waxay si toos ah u khusaysaa Soomaaliya, oo weli ku tiirsan taageero caalami ah iyo mid Afrikaan ah oo lagu wajahayo Al-Shabaab.
Ciidamada Midowga Afrika ee Soomaaliya waxay hadda ku shaqeeyaan qaab cusub oo loogu talagalay in masuuliyadda amniga si tartiib ah loogu wareejiyo ciidamada Soomaaliyeed. Isbeddelkaas wuxuu dhacayaa xilli maalgelinta hawlgallada nabadda ay caalamka ka sii adkaanayso.
SIPRI waxay sheegtay in hoos u dhaca shaqaalaha hawlgallada nabadda uu si gaar ah u saameeyay hawlgallada Afrika. Taasi waxay kordhin kartaa cadaadiska lagu saarayo dowladaha Afrika inay iyagu qaataan qayb weyn oo ka mid ah kharashaadka iyo masuuliyadda amniga.
Xal militari oo keliya ma filna
Khubarada qaar waxay ku doodaan in dhibaatadu aysan ku koobnayn lacag ama tirada askarta.
Amani Africa, oo ah hay’ad cilmi-baaris oo fadhigeedu yahay Addis Ababa, ayaa Golaha Nabadda iyo Ammaanka ee Midowga Afrika bishii Abriil 2026 ku adkaysay in colaadaha qaaradda ay sii adkaanayaan, ayna inta badan ku xiran yihiin loollan siyaasadeed, dhibaatooyin maamul iyo xaalado dhaqaale iyo bulsho.
Hay’addu waxay sidaas darteed ku baaqday in jawaabaha amni aan lagu koobin hawlgallo militari, balse lala tacaalo sababaha siyaasadeed iyo bulsho ee abuura rabshadaha. Kulankaas wuxuu ahaa shirkii 1,341aad ee Golaha Nabadda iyo Ammaanka ee AU, oo diiradda lagu saaray hawlgallada taageerada nabadda.
El-Ghassim Wane, oo hore u ahaa Kaaliyaha Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay ee hawlgallada nabadda, ayaa sheegay in dowladaha xubnaha ka ah AU ay ku adkaatay inay helaan dhaqaale ku filan oo lagu sii wado hawlgallo waaweyn. Sida uu qabo, AU waa inay mudnaanta siisaa hawlgallo yaryar, bartilmaameed leh oo waqti cayiman leh, kuwaas oo waafaqsan awoodda dhaqaale ee hadda jirta.
Afrikaanimo badan, balse dhaqaale joogto ah ayaa loo baahan yahay
Doodda sii xoogeysanaysa ayaa ah in Afrika ay u baahan tahay inay si weyn u qaadato masuuliyadda amnigeeda. Laakiin taas waxaa barbar socda su’aal muhiim ah: yaa bixinaya kharashka?
Midowga Afrika ayaa sanadihii u dambeeyay isku dayay inuu arrintan wax ka beddelo. Bishii Agoosto 2026, Guddiga Maamulka Peace Fund wuxuu sii ambaqaaday qorshayaal lagu xoojinayo joogtaynta dhaqaale, maamulka iyo isla xisaabtanka sanduuqa.
AU waxay sidoo kale sheegtay in Peace Fund uu yahay tiir muhiim u ah qaab-dhismeedka nabadda iyo amniga Afrika, isla markaana uu taageero ka geysan karo ka hortagga colaadaha, dhexdhexaadinta iyo hawlgallada taageerada nabadda.
Laakiin hoos u dhaca taageerada caalamiga ah wuxuu ka dhigan yahay in Afrika ay wajahayso doorasho adag: inay kordhiso maalgelinta gudaha iyo awoodda hay’adaha qaaradda, ama ay aqbasho in hawlgallada amni ay sii yaraadaan oo dalal gaar ahi ay si toos ah ama kooxo yar-yar ugu tiirsanaadaan iskaashi laba-geesood ah.
SIPRI waxay ka digtay in isbeddelkaas uu horseedi karo in xalalka colaadaha ay sii noqdaan kuwo kala daadsan oo militariga ku tiirsan. Hase yeeshee, cilmi-baare Claudia Pfeifer Cruz ayaa ku adkaysatay in burburka iskaashiga dhinacyada badan uusan ahayn wax lama huraan ah.
Waxa loo baahan yahay, sida ay qabaan khubaradu, ma aha oo keliya in dalalku taageeraan fikradda hawlgallada nabadda, balse inay bixiyaan maalgelin la saadaalin karo iyo meel siyaasadeed oo u oggolaanaysa hay’adaha caalamiga ah iyo kuwa Afrika inay si wax ku ool ah uga jawaabaan colaadaha.
Mustaqbalka hawlgallada nabadda Afrika ayaa sidaas darteed ku xirnaan doona laba arrimood oo isku xiran: awoodda qaaraddu u leedahay inay maalgeliso amnigeeda iyo awoodda dowladaha Afrika u leeyihiin inay wax ka qabtaan sababaha siyaasadeed, dhaqaale iyo maamul ee colaadaha.
