Cilmi-baarisyo cusub ayaa muujinaya in uurku aanu ku koobnayn isbeddellada muuqda ee jirka haweeneyda, balse uu sidoo kale si weyn u beddeli karo qaab-dhismeedka maskaxda inta lagu jiro uurka iyo bilaha ka dambeeya dhalmada. Saynisyahannadu waxay isbeddelladan ku arkeen baaritaanno MRI oo lagu sameeyay haween uur leh, iyagoo doonaya inay fahmaan sida maskaxdu ula qabsato hooyonimada.
Arrintan ayaa muhiim u ah fahamka waxa ku dhaca haweeneyda marka ay u gudubto marxaladda hooyonimada. Isbeddelka loo yaqaan “maskaxda oo yaraata” ma aha calaamad muujinaysa in maskaxdu dhaawacantay ama in haweeneydu caqligeeda luminayso. Cilmi-baarayaashu waxay u arkaan qayb ka mid ah habka dabiiciga ah ee maskaxdu isu habayso, kaas oo loo yaqaan neuroplasticity.
Daraasad dheer oo lagu sameeyay haween markii ugu horreysay hooyo noqonaya ayaa muujisay in mugga maadada cawlka ee maskaxdu uu hoos u dhici karo inta uurku socdo, ka dibna qayb ahaan dib ugu soo laaban karo bilaha dhalmada ka dambeeya.
Qaabkan ayaa cilmi-baarayaasha tusay in maskaxdu aysan si joogto ah u luminayn unugyo, balse ay samaynayso dib-u-habayn la xiriirta isbeddellada hormoonnada iyo baahiyaha cusub ee hooyada.
Daraasad kale oo lagu daabacay Nature Neuroscience sannadkii 2024 ayaa si gaar ah u raacday hal haweeney oo uur lahayd, taas oo martay 26 baaritaanno MRI ah, laga bilaabo saddex toddobaad ka hor uurka ilaa laba sano kadib dhalmada. Baaritaannadu waxay muujiyeen hoos u dhac ballaaran oo ku yimid maadada cawlka iyo dhumucda qaar ka mid ah qaybaha maskaxda, halka isku-xirka maadada cad uu kordhay intii uurku socday.
Xigasho toos ah: “Uurku waa marxalad aad u weyn oo neuroplasticity ah,” ayay cilmi-baarayaashu ku tilmaameen xaaladda maskaxda hooyada, iyagoo xusay in isbeddellada hormoonnada ay qayb weyn ka yihiin dib-u-habaynta maskaxda.
Isbeddellada ugu badan waxaa laga helay qaybo maskaxda ka mid ah oo ku lug leh fahamka bulshada, dareenka, feejignaanta iyo xiriirka qofka uu la leeyahay dadka kale. Daraasad hore ayaa sidoo kale heshay in qaar ka mid ah isbeddellada maadada cawlka ay ku beegmeen meelaha maskaxda ee ka jawaaba ilmaha hooyada.
Xigasho dadban: Cilmi-baarayaashu waxay sheegeen in dib-u-habayntani laga yaabo inay maskaxda ka caawiso la-qabsiga daryeelka ilmaha iyo marxaladda cusub ee hooyonimada, inkastoo aan weli si buuxda loo fahmin shaqada isbeddel kasta.
Daraasado kale oo la sameeyay xilliga dhalmada ka dib ayaa muujiyay in isbeddellada maskaxdu ay sii socdaan toddobaadyada iyo bilaha ugu horreeya. Qaar ka mid ah cabbirrada maskaxda ayaa bilaabay inay soo kabtaan kadib dhalmada, taasoo muujinaysa in maskaxdu ay si firfircoon uga jawaabto marxaladaha kala duwan ee uurka iyo hooyonimada.
Sidaa darteed, marka la yiraahdo uurku “maskaxda ayuu beddelaa”, micnaheedu ma aha in hooyadu wax ka lumayso. Waxa cilmi-baaristu tilmaamayso ayaa ah in maskaxdu ay awood u leedahay inay dib isu habayso si ay ula jaanqaaddo mid ka mid ah isbeddellada ugu waaweyn ee nolosha qofka.
